Noty ze świata
Lubaczów. Druga strona
REWERS – Druga Strona Kultury wystartował 14 listopada i potrwa do 4 grudnia 2026 roku. I już wiem, że warto tam pojechać.
Komeda zabrzmi tu na dwa sposoby – najpierw w „Niewinnych czarodziejach” Andrzeja Wajdy, potem w nowych interpretacjach znakomitych jazzmanów. Będzie Andrzej Stasiuk opowiadający o rzece dzieciństwa i miejscach, które nigdy nas nie opuszczają. Będę też ja, Witold Bereś, zdradzający nieco tajemnic zza kulis Nagrody Literackiej Nike. A wszystko to w Lubaczowie, gdzie nigdy dotąd nie byłem!
1.
Cieszę się na ten wyjazd. Naprawdę. Nigdy nie byłem w Lubaczowie. Co trochę mnie zawstydza, bo przecież Lubaczów pojawia się co rusz na trasach moich duchowych peregrynacji. Tyle że dotychczas podróżowałem tam wyłącznie palcem po mapie, tropiąc historię, literaturę i najrozmaitsze polskie paradoksy.
To niewielkie miasto na dzisiejszych wschodnich krańcach Rzeczypospolitej ma historię potężną! Splatają się tutaj wątki piastowskie, krakowskie, żydowskie, małopolskie i galicyjskie. Wystarczyłoby ich na kilka powieści historycznych, a może i na serial.
Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z roku 1214. Czyli z czasów, gdy o Krakowie jako stolicy Polski można było jeszcze mówić całkiem serio. W 1376 roku Lubaczów otrzymał prawa miejskie, a wcześniej Kazimierz Wielki zdążył postawić tu zamek obronny. Król, który – jak wiadomo – zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną, najwyraźniej nie zapomniał o Lubaczowie.

2.
Ale najbardziej urzeka mnie miejscowa legenda – bo w niej pojawia się Kraków. Jak głosi podanie żyli tu dwaj bracia bliźniacy: Lubacz i Trubacz. Jak to między braćmi bywa, coś poszło nie tak. Pokłócili się. Lubacz ruszył do Krakowa, Trubacz pozostał na miejscu i został burmistrzem. Po latach Trubacz zachorował. Wezwano brata, który przybył z Krakowa, aby pożegnać umierającego.
Ten zaś chciał mu powierzyć opiekę nad ukochaną Kariną. Zebrał resztki sił i wyszeptał:
– Lubaczu, czuw…
I ducha wyzionął.
Nie zdążył dokończyć zdania, ale za to w ten sposób zdążył nadać nazwę całemu miastu.
Historia udokumentowana jest mniej romantyczna, ale bardziej dramatyczna.
Byli tu królowie i starostowie, Tatarzy i żołnierze Sobieskiego. Była wielowiekowa społeczność żydowska, której kres przyniosła Zagłada. Były walki polsko-ukraińskie po pierwszej wojnie światowej. We wrześniu 1939 roku niedaleko stąd, pod Oleszycami, poległ generał Józef Kustroń, jeden z pierwszych polskich generałów zabitych w kampanii wrześniowej. Potem przyszły okupacje sowiecka i niemiecka, kolejne tragedie, kolejne rany.
3.
Nie ma co udawać: Lubaczów leży daleko od centrów kulturalnych. Do Krakowa kawał drogi, do Warszawy jeszcze większy.
I właśnie dlatego ktoś, kto wpadł na pomysł, żeby nie wysyłać mieszkańców Lubaczowa w świat za kulturą, tylko zaprosić kulturę do Lubaczowa, zasługuje na samorządowego Nobla. Kto? Wójt? Organizatorzy? Cały zespół? Na razie biję brawo wszystkim.
Bo nie chodzi o to, żeby urządzić jeden koncert, przeciąć wstęgę i odfajkować imprezę. Chodzi o coś znacznie ciekawszego: żeby przez kilka tygodni Lubaczów i okoliczne miejscowości stały się przestrzenią spotkań z kulturą najwyższej próby. Jazz? Proszę bardzo. Literatura? Oczywiście. Kino, teatr, sztuki wizualne, warsztaty dla młodzieży? Wszystko jest.
I – co szczególnie mi się podoba – bez kompleksów prowincji.
4.
Program robi wrażenie.
Na początek Włodek Pawlik, pianista i kompozytor, laureat Grammy. I to nie w jakiejś przypadkowej sali, lecz w Państwowej Szkole Muzycznej w Lubaczowie.
A potem? Proszę bardzo: Julia Pietrucha z projektem „Parsley”, Grażyna Auguścik, Gilad Atzmon. Muzykę Krzysztofa Komedy przypomni RGG Trio wraz z Tomaszem Dąbrowskim i Adamem Pierończykiem.
Przyznaję, że kiedy czytam taki zestaw nazwisk, mam ochotę zapytać, czy aby na pewno mówimy o niewielkim Lubaczowie, a nie o programie któregoś z dużych festiwali jazzowych.
Ale nie samym jazzem człowiek żyje.
17 listopada o godzinie 17.00 w Miejskiej Bibliotece Publicznej Jarosław Szubrycht porozmawia z Andrzejem Stasiukiem o „Rzece dzieciństwa”. A także o miejscach, które człowiek nosi w sobie, nawet kiedy dawno już z nich wyjechał.
20 listopada, również o 17.00, Karolina Marciszewska przypomni „Niewinnych czarodziejów” Andrzeja Wajdy i niezwykłe spotkanie jego kina z muzyką Komedy.
No i wreszcie 25 listopada o godzinie 16.30 pojawię się tam ja.
Grażyna Bochenek ma mnie przepytać z tajemnic Nagrody Literackiej Nike. A konkretnie z tego, jak dochodziliśmy do werdyktu w jubileuszowej, trzydziestej edycji tej nagrody, której jury miałem zaszczyt przewodniczyć.
Nie obiecuję, że zdradzę wszystkie sekrety. Ale trochę opowiem. A może nawet więcej niż trochę.
5.
Im dłużej przyglądam się temu przedsięwzięciu, tym bardziej podoba mi się jego nazwa.
REWERS. Odwrotna strona. Właśnie rewers mówi o rzeczy więcej niż awers.
Na awersie mamy wielkie festiwale, czerwone dywany, sławne nazwiska, premiery, nagrody, flesze i przemówienia. Na rewersie – spotkanie kilkudziesięciu ludzi w bibliotece, rozmowę po koncercie, młodego człowieka, który po raz pierwszy usłyszał jazz i nagle odkrył, że muzyka może być czymś więcej niż tłem do przewijania smartfonu.
Lubaczów proponuje coś, co wydaje mi się niezwykle zdrowe: zróbmy miejsce kulturze, a potem rozmawiajmy.
6.
Tak więc za kilka dni ruszam do Lubaczowa.
Nie wiem, czy legenda o Lubaczu i Trubaczu wytrzyma konfrontację z miejscowymi znawcami historii. Ale jadę z ciekawością. Na pewno o tym, co zobaczyłem w Lubaczowie – opowiem po powrocie.
Lubaczu, czuwaj. Beresiu, jedź!
Pełny program REWERSU – Druga Strona Kultury
Foto: Wikipedia
