Wrzesień w Muzeum Niepodległości. Między „Dziadami”, archeologią pamięci i Vivaldim na cztery saksofony

Wrzesień jest miesiącem szczególnym dla polskiej pamięci. Powraca w nim wspomnienie wojny, okupacji i utraconych istnień, ale także pytanie o to, jak opowiadać historię następnym pokoleniom. Program przygotowany przez Muzeum Niepodległości i jego oddziały pokazuje, że można to robić na wiele sposobów: poprzez literaturę, archeologię, muzykę, rodzinne pamiątki, spotkania z przewodnikami, a nawet opowieści o zwierzętach towarzyszących wybitnym Polakom.

Mickiewicz na początek

Wrzesień rozpocznie się od spotkania z jednym z najważniejszych utworów polskiej kultury. W sobotę 5 września w ramach Narodowego Czytania zabrzmią „Dziady” Adama Mickiewicza. O godzinie 11.00 czytanie rozpocznie się w Pałacu Przebendowskich/Radziwiłłów w Warszawie, a godzinę później – w Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 roku w Radzyminie.

W radzymińskiej odsłonie zaplanowano fragmenty II, III i IV części dramatu, poprzedzone krótkimi wprowadzeniami dotyczącymi bohaterów, okoliczności powstania oraz znaczenia dzieła. To dobry sposób, by przypomnieć sobie, że „Dziady” nie są tylko szkolną lekturą. Pozostają opowieścią o wolności, winie, miłości, cierpieniu i odpowiedzialności za wspólnotę – a więc o sprawach, które nie utraciły aktualności. Wstęp na wydarzenie w Radzyminie jest wolny.

Spod ziemi powracają ślady dzieci

Najważniejszym wydarzeniem wystawienniczym miesiąca będzie, naszym zdaniem, otwarcie ekspozycji „Korczak, Wilczyńska i inni – śladami dzieci z getta warszawskiego. Badania archeologiczne na terenie dawnego sierocińca Janusza Korczaka – ul. Chłodna 33”. Wernisaż odbędzie się 18 września o godzinie 17.00 w ramach jubileuszowej, 30. edycji Festiwalu Nauki.

To wystawa szczególna, ponieważ historia przemawia na niej nie tylko poprzez dokumenty i fotografie, lecz także przez materialne ślady wydobyte z ziemi. Przy ulicy Chłodnej 33 mieściła się przed wojną szkoła handlowa imienia Roeslerów, a po utworzeniu getta – pierwsza działająca w jego granicach siedziba Domu Sierot prowadzonego przez Janusza Korczaka i Stefanię Wilczyńską.

Podczas wykopalisk przeprowadzonych w 2025 roku archeolodzy odnaleźli pozostałości budynku oraz przedmioty, które można łączyć z sierocińcem i jego mieszkańcami. Odkryli również relikty jeszcze wcześniejszej zabudowy, pochodzącej z początku XIX wieku. Niewielkie artefakty stają się tutaj przejmującymi świadkami istnienia miejsca, którego już nie ma – oraz dzieci, po których pozostało tak niewiele. Wystawę przygotowali dr Jacek Konik i Michał Grabowski, a oglądać ją będzie można do 27 września.

Festiwal Nauki przyniesie także dwie lekcje muzealne. 22 września Lech Marchlewski opowie o polskich drogach do niepodległości, natomiast 24 września Joanna Oleszczuk zaprosi na zajęcia pod przewrotnym tytułem „Wielcy Polacy i ich zwierzęta”. To propozycje szczególnie warte polecenia szkołom – pokazujące historię zarówno od strony wielkich procesów politycznych, jak i bardziej prywatnej, codziennej.

Mozart i Vivaldi na cztery saksofony

Zupełnie inny rodzaj emocji przyniesie Muzyczny Salon Niepodległej. W czwartek 24 września o godzinie 17.00 wystąpi The WHOOP Group, jeden z najbardziej rozpoznawalnych polskich kwartetów saksofonowych.

Program „Nowe oblicze Mozarta i Vivaldiego” zapowiada klasykę uwolnioną z koncertowej rutyny. Cztery saksofony mają nadać utworom mistrzów nowe tempo, energię i brzmienie. Wykonanie „Burzy” Vivaldiego przez The WHOOP Group zdobyło w internecie ponad 30 milionów wyświetleń, a sam zespół ma na koncie Fryderyka, nominację do Koryfeusza Muzyki Polskiej i występy od Japonii i Chin po Francję i Wielką Brytanię. Bezpłatne wejściówki będzie można odbierać w Punkcie Informacyjnym Muzeum od 10 września; liczba miejsc jest ograniczona.

Pamięć o wrześniu 1939 i Warszawie 1944

Wrześniowy program nie może ominąć rocznicy wybuchu II wojny światowej. 1 września o godzinie 9.00 znicze zostaną zapalone przy Pomniku Drzewa Pawiackiego oraz przed tablicą pamiątkową na gmachu przy alei Szucha 25.

Choć Muzeum Więzienia Pawiak pozostaje zamknięte z powodu prac modernizacyjnych, jego dziedziniec i otoczenie nadal opowiadają historię. Przez cały miesiąc będzie można oglądać dwie wystawy plenerowe: „Historia i Pamięć: 60 lat Muzeum Więzienia Pawiak” oraz „Aleja Szucha po godzinie »W«”.

Do Mauzoleum Walki i Męczeństwa warto wybrać się również 12 lub 19 września na weekendowe zwiedzanie z przewodnikiem. Oprowadzania poprowadzą Grzegorz Wodziński i Konstanty Jasiński. Obowiązują zapisy pod adresem: szucha@muzn.pl.

Mauzoleum przygotowało ponadto prezentację drzeworytów Eugeniusza Pichella z teki „Warszawa – wrzesień 1939”, a 23 września o godzinie 10.00 Robert Hasselbusch wygłosi prelekcję „Sierpień i wrzesień 1944 w niemieckiej dzielnicy policyjnej”.

Historia kobiet, kaligrafii i 17 września

W głównej siedzibie Muzeum nie zabraknie także wydarzeń o bardziej kameralnym charakterze. 17 września o godzinie 13.00 Wszechnica Kościuszkowska zaprasza na spotkanie poświęcone znaczeniu tej dramatycznej daty w polskiej historii.

27 września w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa odbędzie się Rodzinna Niedziela poświęcona tradycjom kaligraficznym. Magda Bilińska pokaże, że pismo może być nie tylko narzędziem komunikacji, ale również sztuką i świadectwem epoki.

Miesiąc w Pałacu Przebendowskich/Radziwiłłów zakończy 29 września o godzinie 17.00 spotkanie z cyklu „Kobiety Niepodległej”. Bohaterką prelekcji Joanny Oleszczuk będzie Aleksandra Piłsudska – działaczka niepodległościowa, żołnierka Polskiej Organizacji Wojskowej i uczestniczka konspiracyjnych akcji, której biografii nie warto sprowadzać jedynie do roli żony Marszałka.

Radzymin: pamięć zapisana obrazem i przedmiotem

Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 roku w Radzyminie proponuje we wrześniu spotkania adresowane zarówno do dorosłych, jak i dzieci.

18 września o godzinie 16.00 zostanie otwarta wystawa „Pamięć zapisana obrazem”, prezentująca prace uczestników konkursu plastycznego „Bitwa Warszawska 1920 roku – historia i pamięć”. Ekspozycja powstaje we współpracy z Niepubliczną Szkołą Podstawową Praxis w Łąkach.

23 września o godzinie 14.00 Andrzej Mejssner oprowadzi zwiedzających po wystawie darów przekazanych do muzeum. To okazja, by zobaczyć, jak prywatne dokumenty, fotografie i rodzinne pamiątki stają się częścią wspólnej historii. Obowiązują zapisy: mbw1920@muzn.pl.

Najmłodsi zostaną zaproszeni 29 września o godzinie 10.00 na zajęcia „Sekrety muzealnych eksponatów” prowadzone przez Aleksandrę Kotalewicz. Wydarzenie przeznaczone jest dla dzieci od szóstego roku życia; również w tym przypadku obowiązują wcześniejsze zapisy.