Tuwim nie miał serca dla Warszawy

“To Tuwim nie był warszawiakiem?” – pyta redaktor naczelny magazynu “Kraków i Świat”. Potrząsam głową, mrucząc: “Propaganda! Propaganda!”. W jednym ze swoich najsłynniejszych wierszy (zresztą zatytułowanym na cześć tego miasta) Tuwim oświadcza jasno i wyraźnie: “Mój gród – to Łódź”.

Syn robotniczej Łodzi

13 września 1894 roku. Nie w Warszawie, a w dymiącej kominami, fabrycznej Łodzi, rodzi się żydowski chłopiec.

“Najdawniejsze wspomnienie moje o dzieciństwie jest niejako symboliczne. (…) Widzę siebie przy pisaniu, jeżeli można tak nazwać proces bazgrania ołówkiem po jakiejś małej szarej książce”.

To słowa, którymi opatrzona jest tablica w bramie kamienicy przy ulicy Widzewskiej 44 (współcześnie Kilińskiego 46). Malec po raz pierwszy krzyknął, zapłakał i zaśmiał się w sercu miasta, które przeżywało industrialny rozkwit. Jest “synem robotniczej Łodzi”, jak dumnie głosi napis na domu przy ulicy św. Andrzeja 40 (teraz Andrzeja Struga 42), w którym chłopak spędził lata młodzieńcze.

M – maczanka z lornetą

Zielony Helenów

Między witrynami prywatnych zakładów i fabrykami z czerwonej cegły szyny wiją się niczym pnącze. Stalowe nitki biegną pod bramę parku Helenów, gdzie przeszło sto lat temu przedstawiciele mieszczaństwa wysiadali z hałaśliwego tramwaju. Znajdowała się tu krańcówka (w gwarze łódzkiej “przystanek końcowy”) jednej z pierwszych linii w mieście. Ten charakterystyczny element topografii miasta (wraz z dosyć szczegółowym “rozkładem jazdy” z tamtych czasów) został udokumentowany w “Kwiatach Polskich”:

“Zieloną czwórką się dojedzie do zielonego Helenowa”

Dzień powszedni, południe. Zieleniec tętni życiem. Po rozległych stawach płyną łódki, w restauracjach brzęczą szklanki piwa, a kolorowe pióra egzotycznych ptaków błyszczą w słońcu.

Pośród dam w kapeluszach i panów w gustownych frakach przez tłum przeciska się młody Julian Tuwim. W Męskim Gimnazjum Rządowym przy ul. Cegielnianej 64 (obecnie Jaracza 28) jak co dzień odbywają się zajęcia, jednak jego krzesło jest puste.

Łobuz i marzyciel

Chłopak uczęszczał do placówki przez 10 lat, tymczasem na tablicy pamiątkowej zawieszonej na gmachu szkoły (aktualnie III Liceum Ogólnokształcące w Łodzi przy ul. Jaracza 28) widnieje inny przedział: 1905-1914.

Skąd to przekłamanie? Z pruderii. Bo Tuwim nie był kujonem. To był łobuz i marzyciel! Powtarzał klasę, bo zamiast gnić w szkolnej ławce, wolał uciekać w zieleń Helenowa. Dla dyrekcji taka rysa na wizerunku wzorowego ucznia była jednak nie do przełknięcia, więc biografię poety postanowiono wypudrować. A szkoda! Zamiast serwować młodzieży sterylną laurkę, warto byłoby pokazać prawdę: że jedynka w dzienniku nie przekreśla geniuszu, a szkolne mury bywają czasem za ciasne dla wielkich umysłów. Zamiast tej lekcji nadziei, na tablicy zawisł jednak patetyczny slogan:

“Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam, tęsknota w serce się wgryza, oczy mam pełne łez!”

Pasjonat literatury po raz kolejny opuszcza lekcje, aby czytać poezję i pisać wiersze.  Dzisiejsze władze rozwieszają tablice i wypisują podniosłe słowa, a prawdziwy pomnik geniuszu poety niszczeje ukryty w gąszczu zaniedbanej roślinności.

Wymazany z mapy

W głębi Helenowa do dziś znajduje się osobliwa konstrukcja – grota wulkaniczna. Właśnie ta altana (wykonana z tufu wulkanicznego) była świadkiem narodzin poety. To tutaj młody adept literatury przeżywał fascynację twórczością Staffa. Wśród szumu liści i “migotu poezji” rodziły się też – jak pisze w “Kwiatach polskich” – jego pierwsze rymy:

“Czytałem je pod ławką w szkole,

Czytałem w helenowskim parku. (…)

W sąsiedztwie Staffa wierszyk piszę.”

Dziś Helenów to pozostałość po dawnym imperium fabrykantów Anstadtów, które zostało wymazane z mapy Łodzi – tak jak usilnie usuwa się z niej Tuwima. Ale pozostałości po parku stanowią dowód na to, że geniusz poety wyrósł z łódzkiego buntu i helenowskiej zieleni, a nie z warszawskich salonów.

Ze zmarłymi czy bez

Mit o warszawiaku

Po wyjeździe z Łodzi Tuwim pozostał wierny swojej naturze i szybko porzucił studia. Większość swojego dorosłego życia spędził w stolicy, a biografowie z lubością podkreślają, że “już w młodym wieku związał się z Warszawą” (poezja.org.pl). To oczywiście jest zgodne z prawdą, lecz buduje fałszywe przekonanie, że to tam rozpoczęła się jego kariera, a lata łódzkie nie miały większego znaczenia. Tymczasem sam poeta wspomina w wierszu “Łódź” ten początkowy okres swojej twórczości jako “siedem ogromnych lat”.

Stolica wmawia Polakom, że poeta “z podziwem pisał o Warszawie” (cytat z pokazu “Warszawa Ja i Ty” w Multimedialnym Parku Fontann na warszawskim podzamczu). W takim razie zobaczmy z jakim podziwem wieszcz opisywał stolicę w “Kwiatach Polskich” z 1949 roku (napisanych u schyłku jego życia):

“Nie miałem serca dla Warszawy,

Gdy opuszczałem miasto Łódź (…)

I już mnie z Łodzi do Warszawy

Nie pociąg, lecz karawan wiózł.”

Tuwim brutalnie rozprawia się z mitem swojej miłości do stolicy. Wyjazd z Łodzi nie był dla niego awansem. Był pogrzebem. Chłopak zabrał ze sobą “maleńki światek snów i zmór”, zapakował do walizki “ulic kurz i fabryk mur” i wywiózł je jako relikwie.

Mój Tata, moja miłość

Serce Juliana Tuwima na zawsze pozostało w jego “kolebce rodzimej” Łodzi. To tam narodził się jego geniusz i szlifował kunszt, a fundamentem wszystkiego, co tworzył w dorosłym życiu były wspomnienia i nauki zabrane z Łodzi. Tuwim to nie szkolny prymus z wielkiego miasta. To wagarowicz, który od stolic wolał “szarzyznę mdłą” łódzkich ulic i na zawsze pozostał wierny swojej małej ojczyźnie, “jak matce niedobrej – dziecię”.

“Gdy kiedyś czołem dosięgnę gwiazd

I przyjdzie chwały mej era,

Gdy będzie o mnie kilkaset miast

Sprzeczać się, jak o Homera,

Gdy w Polsce będzie pomników mych

Więcej niż grzybów po deszczu,

I w każdym mieście zacznie się krzyk:

“Ja Ciebie wydałem, wieszczu!” –

Niechaj potomni przestaną snuć

Domysły “w sprawie Tuwima”,

Bo sam oświadczam: mój gród – to Łódź,

To moja kolebka rodzima!

Niech sobie Ganges, Sorrento, Krym

Pod niebo inni wynoszą,

A ja Łódź wolę! Jej brud i dym

Szczęściem mi są i rozkoszą!

Tu, jako tyci od ziemi brzdąc,

Zdzierałem portki i buty,

Tu belfer, na czym świat stoi klnąc,

Krzyczał: “Ty leniu zakuty!”

Tu usłyszałem burz pierwszych grom

I pierwsze muzy szelesty!

(Do dzisiaj stoi ten słynny dom:

Andrzeja, numer czterdziesty.)

Tu przez lat dziesięć, co drugi dzień,

Chodziłem smętnie do budy,

Gdzie jako łobuz, pijak i leń

Słynąłem, ziewając z nudy.

I tu mi serce na wieczność skradł

Ktoś cichy i modro-złocisty,

I tu przez siedem ogromnych lat

Pisałem wiersze i listy.

Nawet mizerne wiersze me

Łódź oceniła najpierwsza,

Bo jakiś Książek drukował mnie

Po dwie kopiejki od wiersza.

Więc kocham twą “urodę złą”,

Jak matkę niedobrą – dziecię,

Kocham twych ulic szarzyznę mdłą,

Najdroższe miasto na świecie!

Zaszwargotanych zaułków twych

Kurz, zaduch, błoto i gwary

Piękniejsze są mi niż stolic szych

I niż paryskie bulwary!

Śmieszność twa łzami przyprósza mi wzrok,

Martwota okien twych ślepych

I czarnych ulic handlarski tłok,

I uszargany twój przepych.

I ten sterczący głupio “Savoy”,

I wyfioczone przekupki

I szyld odwieczny: “Mużskij portnoj,

On-że madam i pszerupki” ”

Julian Tuwim – “Łódź”

Ilustracje: materiały własne oraz Wikipedia