Słowo
MĄTWY A.D. 2026: ZANIM ZNÓW RUSZYMY PRZECIWKO SOBIE
Jeśli główni politycy państwa nie usiądą do stołu rozmów, aby ostudzić emocje, choćby kosztem resetu, utraty części swego wizerunku czy nawet legalnie nabytych praw, to przez najbliższy rok dzielący nas od wyborów zapłacimy za to wszyscy. I oby to była tylko cena zdrowia psychicznego.
Piszę z Krakowa, na Rynku którego jeszcze tłucze się krzyk ludzi mordowanych przed kilkoma dniami.
Powiedzmy jednak szczerze – zło dzieje się wszędzie, a Polska nigdy nie była krajem wyjątkowym. Ale w przeciwieństwie do państw o ugruntowanej sile w naszym wypadku spory zawsze groziły rozpadem struktur państwa, a czasami nawet jego upadkiem.
Widzę związek między krakowskim atakiem terrorysty a mentalną sytuacją polskiego społeczeństwa. I nie mam wątpliwości, że rozchwianie emocji ułatwia destruktorom (którzy są wszędzie) prezentację swego szaleństwa.

OD KATASTROFY SMOLEŃSKIEJ ZEGAR NIENAWIŚCI PRZYSPIESZYŁ.
Coś, co było niewyobrażalne – zbrodnia w afekcie ideologicznym – przestaje dziwić. Ale wszystkie te emocje nie narodziły się 10 kwietnia 2010 roku. Musiały wcześniej kipieć pod powierzchnią codzienności: urazy, pogarda, poczucie krzywdy, przekonanie, że przeciwnik polityczny nie jest człowiekiem o innych poglądach, lecz kimś moralnie podejrzanym. Lecz to politycy zdecydowali się to wykorzystać – a zaczęli ci, którzy wprasowali w mózgi obywateli absurdalny wątek zamachu.
Pół roku później, 19 października 2010 roku, C. wszedł do łódzkiego biura PiS. Zastrzelił Marka Rosiaka, asystenta europosła Janusza Wojciechowskiego. Drugiego pracownika ciężko zranił nożem – przyszedł zabijać ludzi kojarzonych z określonym obozem politycznym.
13 stycznia 2019 roku, na scenę gdańskiego finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy wtargnął W. Zakłuł nożem prezydenta Pawła Adamowicza, wykrzykując oskarżenia przeciwko PO.
W grudniu 2024 roku do Polski wrócił JW., zabójca Chrisa Haniego, jednego z przywódców walki z apartheidem w RPA. I ten oto morderca dla środowisk skrajnie prawicowych stał się bohaterem! Niby każdy po odbyciu kary ma prawo do życia – ale tu ani morderca niczego nie żałował, ani prawica nie chciała tego żalu, tylko szukała pretekstu do pochwały bezwzględności.
W takiej atmosferze w listopadzie 2026 roku przyszła kolejna tragedia. Śledczy zakwalifikowali atak O. jako czyn terrorystyczny, ale nie ustalili jeszcze motywu. Naiwnością jest jednak sądzić, że atmosfera polityczna nie miała wpływu na postawę mordercy.
Co się takiego dzieje, że nie wystarcza nam, że ktoś myśli inaczej? Że musi jeszcze być głupcem, łajdakiem, zdrajcą? Że my mamy rację, a oni są przeciwko Polsce?
HISTORIA JAKO PRZESTROGA
Masakra w bitwie pod Mątwami w XVII wieku ciekawiła mnie od zawsze. Ale dopiero niedawno zdałem sobie sprawę z tego, że nie przez przypadek między „Potopem” a „Panem Wołodyjowskim” Sienkiewicz pozostawił dziesięć lat milczenia. Bo pod Mątwami Polacy zabijali Polaków. Żołnierze króla walczyli z żołnierzami rokoszu. Jedni i drudzy byli przekonani, że służą Rzeczypospolitej. Pomyślałem, że warto opowiedzieć tę historię. Nie po to, by komukolwiek odebrać jego bohaterów, lecz by zapytać, co dzieje się z bohaterstwem, kiedy po obu stronach stoją swoi.
Tyle, że Mątwy nie były ani pierwsze, ani ostatnie.
Stąd idea, aby porozmawiać o sporach polskich w ogóle. Stąd temat: „Rzeczpospolita przeciwko Rzeczpospolitej”. Opowieść o polskich buntach, awanturach i wojnach domowych. O ludziach, którzy tak bardzo kochali własną wizję ojczyzny, że nie potrafili znieść innej wizji.
SPOKOJNIACTWO. POLSKA Z ZACIŚNIĘTYMI PIĘŚCIAMI
Wymyśliłem termin: spokojniactwo. To nie jest udawanie spokoju. To stan, w którym człowiek naprawdę wierzy, że jest rozsądny, wyważony i opanowany, choć pod powierzchnią kłębią się w nim wściekłość, pogarda i nienawiść. Spokojniacz nie widzi własnej agresji. Widzi wyłącznie agresję innych. On przecież tylko broni wartości, prawdy, ojczyzny, sprawiedliwości.
Nie będę szklił – bywam (choć mam nadzieję, że nie jestem) spokojniaczem.
To nietrudne. Polska polityka od lat produkuje spokojniaczy. Ludzi, którzy z kamienną twarzą mówią o zgodzie, a za chwilę odmawiają przeciwnikom przyzwoitości, a czasem prawa do bycia Polakami.
Nie twierdzę, że za każdą zbrodnię odpowiada polityk wypowiadający nienawistne słowa. Odpowiedzialność karna należy do sprawcy. Ale odpowiedzialność za język debaty publicznej nie kończy się na kodeksie karnym.
Tyle, że dżina, którego wypuszczono z butelki, nie da się już zakląć kolejnym przemówieniem o narodowej jedności.
Trzeba czegoś trudniejszego.
USIĄŚĆ PRZY JEDNYM STOLE.
Niekoniecznie okrągłym. Bez mediów i smartfonów relacjonujących każde mrugnięcie okiem. Może nawet w tajemnicy. I nie po to, by zapomnieć o różnicach, lecz żeby nauczyć się z nimi żyć. Nie po to, by udawać spokój, ale żeby wreszcie uczciwie przyznać, ile w nas gniewu.
Bo przeciwieństwem nienawiści nie jest spokojniactwo. Jest nim odwaga rozmowy.
W magazynie „Kraków i Świat” od dawna powtarzamy: „Weź głębszy oddech”.
To nie jest wezwanie do obojętności. Ani do rezygnacji z własnych przekonań. Przeciwnie: można bronić swoich racji stanowczo, nie odbierając innym godności. Można się spierać, nie pragnąc czyjegoś upokorzenia. Można kochać Polskę, nie nienawidząc innych Polaków.
Dlatego napisałem dwie publikacje, które powstały ze wspólnego niepokoju.
„Mątwy. Przemilczany rozdział Trylogii” — powieść o wojnie domowej roku 1666, w której bohaterowie Sienkiewicza muszą stanąć przeciwko swoim. Dopełnieniem tego jest broszura „Rzeczpospolita przeciwko Rzeczpospolitej” — ilustrowana opowieść o polskich konfliktach na przestrzeni stuleci, z podręcznym „przestrożnikiem”. „Przestrożnik” to kolejny mój neologizm, obok „spokojniactwa” – taki podręczny przewodnik-przestroga po historii Polski.
Ale jest w tym i nadzieja: pamiętam bowiem rok 1988, kiedy gen. Jaruzelskiego nienawidziliśmy bardziej niż dziś prez. Nawrockiego. A w rok później obie ówczesne strony usiadły do stołu i bez kropli krwi Polska się zmieniła na lepsze.
Więc i teraz powtarzam, że nie jesteśmy skazani na powtarzanie własnych błędów.
TRUDNO O POLSCE MYŚLEĆ BEZ NIEPOKOJU.
Czy historia może nas czegoś nauczyć? Nie. Gdybyśmy rzeczywiście umieli się od niej uczyć, świat wyglądałby zapewne inaczej.
Wierzę jednak, że historia może nas zatrzymać choćby na chwilę. Zmusić do zawahania, zanim wypowiemy kolejne okrutne słowo. Przypomnieć, że po drugiej stronie sporu nie stoi abstrakcyjny wróg, lecz drugi człowiek.
Dziś łatwo się oskarża polityków. Tymczasem każdy z nas nosi w sobie zalążek tego samego gniewu, który potępia u przeciwników. Nie zmienia to faktu, że większą siłę sprawczą na uspokojenie sytuacji mają właśnie politycy.
Nie, nie będę udawał, że prawda leży pośrodku – prawda leży tam, gdzie leży. W tym wypadku dużo bliżej naszego, liberalnego obozu niż polskiej prawicy. Nie zmienia to jednak faktu, że i my musimy się cofnąć, żeby się nie zabić.
Panie Prezydencie, niech Pan pamięta, że po drugiej stronie nie stoi spersonalizowane Zło w postaci Premiera, tylko pół Polski. Panie Premierze – i Pan niech pamięta o tej drugiej stronie. Inaczej Polska, podzielona na pół, zostanie prędzej czy później trwale podzielona granicami na dwie części.
*
Historia nie musi się powtarzać.
Ilustracja: rys. P. Błachut
