Spotkanie
Zaplecze z duszą. Historia Zabłocia na 400 stronach
“W Krakowie mówiło się, że most Kotlarski zbudowano po nic – przecież po drugiej stronie Wisły nic się rozwinie. Mnie Zabłocie zafascynowało, dokumentowałam je przez 20 lat” – mówi Agnieszka Wojtuń, fotografka, autorka albumu “Stacja Zabłocie”.
Marta Gruszecka: Historii Zabłocia jeszcze nigdy nikt tak pięknie i szczegółowo nie opowiedział. Twój 400-stronicowy album “Stacja Zabłocie” przenosi w czasie, a opowieść o tym terenie, opowiedziana na 800 fotografiach, zaczyna się od jego początków. A jakie były Twoje? Jak dziewczyna z Podkarpacia trafiła na Zabłocie?
Agnieszka Wojtuń: Przyjechałam do Krakowa na studia i tak już zostałam. Od wielu lat mieszkam w Podgórzu, Zabłocie pojawiło się przypadkiem. Na początku lat dwutysięcznych, do tej dzielnicy raczej nikt się nie zapuszczał, zwłaszcza wieczorową porą. Po pierwsze, nawet nie było czym dojechać – o tramwaju jeszcze nikt nie wspominał. Do tego ciemno, dziurawe drogi, industrialna, opuszczona przestrzeń. W Krakowie obecna była narracja, że most Kotlarski zbudowano po nic – przecież po drugiej stronie Wisły nic się rozwinie.
Mnie ta część Dzielnicy XIII Podgórze zafascynowała. Zabłocie nie jest formalnie osobną dzielnicą Krakowa, choć w codziennym języku często tak mówimy. Zaczęłam przyjeżdżać tam w 2005 roku na wydarzenia artystyczne odbywające się w dawnej Fabryce Schindlera. Dwa lata później zdecydowałam się otworzyć własną działalność, w tym Studio Zabłocie. Dzięki niemu mogłam być jeszcze bliżej lokalnych pracowni i ludzi, którzy pojawiali się coraz liczniej na Zabłociu.

Pamiętasz swoją pierwszą wizytę na Zabłociu?
Oczywiście. Przyjechałam zimą, było ciemno, zimno, wszędzie leżało błoto pośniegowe. Pamiętam dziwne światło i pierwszą wizytę w budynku byłej fabryki Telpodu przy ulicy Romanowicza. Chciałam sprawdzić, czy znajdzie się tam miejsce na studio.
Najlepiej zapamiętałam nieco przerażające, klaustrofobiczne windy. Wchodziło się do nich i człowiek zastanawiał się, czy zaraz nie spadną. Obok wind osobowych były towarowe, równie odstraszające. Idąc korytarzem, myślałam nawet, czy nie zawrócić. Ale jednak zostałam.
Dlaczego?
W Telpodzie działały już wtedy pracownie artystyczne. Damian Różynek miał tam swoją przestrzeń od 2002 roku, byli też inni artyści i fotografowie, między innymi Anita Andrzejowska i Andrzej Pilichowski-Ragno. Z czasem budynek wypełniał się kolejnymi osobami. Poczułam, że to może być też moje miejsce.
Co przyciągało artystów do tak “odległego” od Krakowa miejsca, do którego nie jeździ nawet tramwaj?
Przede wszystkim – niepowtarzalna przestrzeń. Na Zabłociu można było znaleźć obiekty z wysokimi sufitami, duże pomieszczenia, wspomniane windy czy otwarte, pozwalające na kreatywną działalność przestrzenie. Jeśli zatem ktoś szukał miejsca na studio fotograficzne albo pracownię artystyczną, tutaj mógł je znaleźć. Życie artystyczne rozwijało się między firmami, hurtowniami czy warsztatami – miało to swój urok.
Zabłocie kusiło też cenami – czynsze były o wiele niższe niż po drugiej stronie Wisły, a to przecież wciąż teren położony blisko centrum Krakowa, w linii prostej około dwóch kilometrów. Odpowiednią dla siebie przestrzeń można było łatwo znaleźć, bo niewiele osób chciało wtedy pracować na Zabłociu.
Ty chciałaś. Dlaczego?
Początkowo po prostu obserwowałam to miejsce. Pracowałam zawodowo jako fotograf, realizowałam reportaże do lokalnych magazynów, reklamy i równolegle robiłam zdjęcia. W tym Zabłocia – budynki, ludzi, oczywiście zachody słońca oglądane z okien studia. Miałam widok na przemysłową część okolicy i codziennie widziałam, jak stopniowo zmienia się to nasze Zabłocie. W pewnym momencie zdałam sobie sprawę, że moje fotografie to nie tylko zbiór zdjęć, ale też dokumentacja tej części miasta. Chciałam zachować pamięć o miejscach i ludziach, którzy je tworzyli. Stąd wziął się pomysł na projekt “Stacja Zabłocie”, którego kolejnym etapem jest album.
Tworzą go nie tylko Twoje, współczesne fotografie, ale również te archiwalne. Częścią albumu są też wspomnienia osób związanych z Zabłociem. Gdzie ich szukałaś?
Praca nad publikacją zajęła mi kilka lat. Przez około dwa lata intensywnie poszukiwałam materiałów w archiwach i bibliotekach. Pamiętam wizytę w Bibliotece Wojewódzkiej na Rajskiej – myślałam, że skoro dostępnych źródeł jest niewiele, szybko je zbiorę, przeczytam i będę napisać coś o Zabłociu.. Tymczasem, okazało się, że informacji jest mnóstwo, ale jeszcze nikt nie zebrał ich w jedną, konkretną publikację. Im mocniej angażowałam się w temat, tym więcej znajdowałam kolejnych wątków, dokumentów i osób.
Zdobyłam tyle materiałów, że początkowo planowałam nawet 600 stron albumu. Ostatecznie postanowiłam zamknąć historię Zabłocia w 400 stronach.
Niemal każda z nich to osobna, ciekawa opowieść o człowieku, miejscu lub sytuacji, o której dotychczas nie wiedzieli pewnie nawet najstarsi mieszkańcy Krakowa…
Tak, za każdym budynkiem kryje się jakaś opowieść, za każdym nazwiskiem kolejna historia. Odkrywałam kolejnych twórców, artystów, rzemieślników, ale też mieszkańców i osoby, których losy zasługiwały na przypomnienie. Zaczęłam rozumieć, jak wiele elementów składa się na historię jednego miejsca.
Kiedy ta historia ma swój początek?
Zabłocie było wsią, która należała do miasta Kazimierz, a następnie została wcielona do granic Podgórza. Sama nazwa terenu wiele mówi o nim mówi – dawniej rzeczywiście było tam błotniście, a ulice nie przypominały dzisiejszych dróg. Na dawnych zdjęciach widać rozjeżdżone trakty, nierówne nawierzchnie i hałdy. Niemniej, Zabłocie było związane z logistyką, handlem i produkcją. W czasach funkcjonowania miasta Kazimierza znajdowały się tu między innymi składy soli. Towary spławiano galarami Wisłą w kierunku Warszawy oraz innych miast. Później rozwijały się tu zakłady przemysłowe, magazyny, bocznice kolejowe i przedsiębiorstwa. Była to przestrzeń, w której wykonywano pracę niezbędną dla funkcjonowania miasta, ale która niekoniecznie znajdowała się w centrum zainteresowania mieszkańców. Można zatem powiedzieć, że Zabłocie przez długi czas pozostawało trochę na uboczu i pełniło rolę zaplecza gospodarczego i przemysłowego.
O ogromnym znaczeniu! Ileż osób pracowało w działających tam zakładach…
Przykładowo – w najlepszym okresie zakłady Telpod, zajmujące się produkcją elektroniki, zatrudniały około czterech tysięcy osób. Ważnym elementem była również kolej. Na Zabłociu znajdowało się wiele bocznic, które obsługiwały zakłady przemysłowe. Dzisiaj część z nich zniknęła, niektóre tory zostały rozebrane, a inne fragmenty wciąż można odnaleźć w terenie. W albumie poświęciłam kolei osobny rozdział – bez niej rozwój przemysłu na terenie Zabłocia nie byłby możliwy.


Wśród zdjęć fabryk z Zabłocia pojawia się również Miraculum, którą zapamiętaliśmy ze względu na produkowane tam kosmetyki. Jaka jest jej historia?
Współczesne „Miraculum” powstało po wojnie z połączenia dwóch osobnych fabryk- Krakowskiej Fabryki Mydła Śmiechowskiego i firmy Doktora Lustra Preparaty Lekarsko-Kosmetyczne „Miraculum”, które dały początek Fabryce Kosmetyków Przedsiębiorstwa Państwowego „Pollena-Miraculum”. Fabryka braci Śmiechowskich powstała w 1910 roku na Zabłociu i produkowała słynne „mydło rajskie” zaraz obok młyna Ziarno i fabryki wódek Krakus.
Dziś na miejscu tych fabryk stoją bloki… Pisząc rozdziały do albumu chciałam przywołać wszystko to, co działo się na Zabłociu wcześniej, jeszcze zanim Zabłocie stało się modne.
Najsłynniejszym budynkiem na Zabłociu jest Fabryka Schindlera. Co roku przyjeżdżają do niej tłumy turystów z całego świata. Nic dziwnego – wojenna działalność Oskara Schindlera na stałe wpisała się w tożsamość tego miejsca. “Stacja Zabłocie” poświęca jej kilka stron.
Fabryka Schindlera jest przykładem tego, jak historia miejsca zostaje czasem sprowadzona do jednej postaci. Tymczasem, w 1937 roku powstała tam fabryka naczyń metalowych, znana jako Fabryka Naczyń Emaliowanych i Wyrobów Blaszanych „Rekord”. Dopiero w czasie wojny, w 1939 roku, zakład przejął Oskar Schindler. Ta historia jest oczywiście niezwykle ważna, ale nie powinna przesłaniać wcześniejszych dziejów fabryki ani innych osób związanych z Zabłociem. Podkreślam to dlatego, że podczas pracy nad albumem natrafiłam na mniej znane historie ludzi, którzy pomagali innym w czasie okupacji, jak na przykład Józef Antoni Chmielewski. W albumie przywołuję między innymi historię kobiety, która miała pomóc uratować sześcioro dzieci, a jednocześnie została oskarżona o współpracę z Niemcami. Z tego, co udało mi się ustalić, postępowanie umorzono z powodu braku dowodów. Nie wszystkie wątki zostały dokładnie opisane, wymagają dalszych badań.
W “Stacji Zabłocie” są rozmowy z ponad 130 osobami związanymi z Zabłociem. Czym dzielili się Twoi rozmówcy?
Każdy wnosił coś innego. Jedni pamiętali dawne zakłady pracy, inni życie artystyczne, jeszcze inni codzienność ulic i sąsiedzkie relacje. Pojawiają się anegdoty i szczegóły, których nie znajdziemy w oficjalnych dokumentach. Dzięki nim album jest bardziej “ludzki”. Pokazuję konkretnych ludzi, ich emocje i wspomnienia. W publikacji znalazły się też biogramy osób, które już nie żyją, ale miały znaczenie dla Zabłocia. Oglądamy je na archiwalnych fotografiach.
Kogo przedstawiają?
Udało mi się dotrzeć między innymi do historii fotografa Kazimierza Kuzyka i zdobyć jego zdjęcia od braci Albertynów. Biografię Kuzyka bada doktor dr Piotr Nykiel. Dawne fotografie są wykonywane m.in. na szkle, często pokazują ludzi w odświętnych ubraniach, w pozach, które dzisiaj mogą wydawać się sztuczne. Wykonanie fotografii było kiedyś wielkim wydarzeniem. Ludzie przygotowywali się do niego, odświętnie ubierali. Takie zdjęcia są dla mnie niezwykle cenne, bo pozwalają zobaczyć nie tylko przestrzeń, ale również sposób, w jaki ludzie chcieli być zapamiętani.
A jak Ty zapamiętasz swoje Zabłocie? W 2017 roku jednak zamknęłaś studio…
Zabłocie jest sporym mojego życia. Najbardziej lubiłam panującą tam swobodę. Mogliśmy pracować bez ograniczeń, nie musieliśmy trzymać się określonych godzin otwarcia budynków. Duża przestrzeń dawała ogromne możliwości a wokół byli ludzie, którzy również chcieli coś robić. Zanim pojawiły się instytucje kojarzone dziś z Zabłociem, działali tu już artyści, organizowano performansy i wystawy, m.in. Galeria Bezdomna dawała możliwość pokazywania swoich prac każdemu, kto chciał. W albumie spróbowałam uporządkować ten etap. Zależało mi, żeby pokazać, że życie artystyczne na Zabłociu nie zaczęło się wraz z otwarciem MOCAK-u czy oddziału Muzeum Krakowa Fabryki Schindlera, a potem Muzeum Podgórza. Wcześniej również wiele się tu działo – to był szczególny moment w historii Krakowa. Zabłocie nie było jeszcze tym miejscem, które znamy dzisiaj. Artyści, twórcy, rzemieślnicy i inni budowali własne środowisko, często trochę na uboczu oficjalnego życia artystycznego miasta. Dzisiaj część tych miejsc całkowicie się zmieniła albo zniknęła…
Pamiętam koncert Natalii Przybysz w Fabryce, sety didżejskie, spotkanie z okazji święta świętej Łucji czy wywiad o Miesiącu Fotografii w BAL-u… Piękne wspomnienia!
Ludzie wciąż pamiętają wystawy, koncerty, spotkania i codzienne sytuacje. Właśnie dlatego chciałam stworzyć ten album. Bo Zabłocie to nie tylko budynki. To przede wszystkim ludzie i ich historie. I jeśli udało mi się choć część z nich ocalić od zapomnienia, to znaczy, że było warto.
Mam nadzieję, że ktoś kiedyś podejmie ten temat i jeszcze bardziej go rozwinie. A historia Zabłocia będzie miała ciąg dalszy.
Album “Stacja Zabłocie” jest dostępny na stronie stacjazablocie.pl.
Agnieszka Wojtuń – fotografka, dyrektor kreatywna i producentka, która od dwóch dekad łączy sztukę z biznesem, estetykę z procesem, a intuicję z rzemiosłem, specjalizując się w fotografii modowej i reklamowej. Poza licznymi kampaniami i publikacjami w takich magazynach jak: Vogue, Harper’s Bazaar, Elle, Vanity Teen, Numero, GQ oraz wystawami fotograficznymi jest autorką projektu i albumu “Stacja Zabłocie”.
