Miasto
Balice. Od odpraw w kotłowni po KrakówAirport
Opowieść o lotnictwie w letnim numerze!
Opisywaliśmy już na tych łamach trudne początki lotnictwa cywilnego w Krakowie. Pora na historię Balic.
Inauguracyjny lot do Warszawy z prowizorycznego lotniska w podmiejskich jeszcze Rakowicach odbył się 18 lipca 1923 roku. Ekspansja lotniska w kierunku południowo-wschodnim sprawiła, że zespół nowych hangarów znalazł się już poza Rakowicami, w granicach wsi Czyżyny. Odtąd używano oficjalnie określenia „lotnisko w Czyżynach”, ponieważ nazwa „Rakowice” kojarzona była przede wszystkim z największym cmentarzem. To nowe lotnisko – już pod egidą Linii Lotniczych LOT Sp. z o.o. – otwarto oficjalnie w grudniu 1931 roku.
Czas PRL-u. Z Czyżyn do Balic
Nadszedł wrzesień 1939 roku. Po usunięciu skutków bombardowań lotnisko zajęło wkrótce Luftwaffe. W czasie wojny nie funkcjonowały cywilne połączenia, przywrócono je dopiero w kwietniu 1945 roku. Uruchomioną wtedy linię Warszawa–Łódź–Kraków–Rzeszów–Lublin obsługiwały samoloty Douglas DC-3.
Nie ulega wątpliwości, że w tamtych trudnych latach polskie lotnictwo cywilne zatraciło zupełnie swój dawny „otwarty” charakter na rzecz administracji partyjno-urzędniczej. Oficjalne statystyki z lat 1946–1957, według których frekwencja znacznie przekraczała przedwojenną, nie budzą dziś zaufania.
Stosowano też jedynie słuszną politykę kadrową. Pierwszy po wojnie kierownik oddziału LOT, fachowiec z przedwojenną praktyką Stanisław Wolakiewicz, został usunięty i zastąpiony w 1949 roku przez oficera UB Stanisława Osmołę. Siedziba oddziału mieściła się wówczas na Rynku Głównym 7 (dziś sklep z obuwiem). Tak jak dawniej, pasażerów odwoził stamtąd firmowy autobus.
Ówczesny dworzec lotniczy, przeniesiony do dawnej siedziby przekazanej kiedyś Aeroklubowi, nie imponował wyglądem. Miało to ścisły związek z nową sytuacją polityczną i w efekcie „dogęszczeniem” lotniska przez wojsko. Sytuacja zmieniła się dopiero w 1955 roku, kiedy stacjonujący w Czyżynach 2 Pułk Myśliwski przeniesiono do Balic, gdzie jeszcze przed wojną urządzono lotnisko polowe. Odkąd pięły się w górę kolejne osiedla sąsiedniej Nowej Huty, jasne stało się, że jednostka wojskowa nie ma tam już racji bytu. Później wojskowi wracali do Czyżyn już tylko na pokazy spadochronowe i raz – w sierpniu 1962 roku – z okazji kręcenia podniebnych ewolucji do filmu fabularnego „Czerwone berety”. Kadra wojskowa wraz z rodzinami została ulokowana na nowym osiedlu na Bielanach.
Rewitalizacja i śmierć lotniska
Choć osiedla Kolorowe i Spółdzielcze niebezpiecznie zbliżały się do Czyżyn, wkrótce zapadła zaskakująca decyzja o budowie nowego dworca lotniska. Parterowy murowany budynek postawiono obok odnowionego hangaru na wschodnim krańcu lotniska (pełniącego rolę dworca w latach 1931–1939). Inwestycja ukończona w 1957 roku była jednak działaniem pozorowanym i sankcjonowała dalszą prowizorkę mimo niewątpliwych kosztów. Zapewne nikt – a zwłaszcza decydenci – nie przypuszczał, że budynek służyć będzie zaledwie sześć lat. Był to dość spektakularny punkt na malowniczej mapie karkołomnych przedsięwzięć gospodarczych czasu PRL-u.
Gwóźdź do trumny Czyżyn wbił Józef Cyrankiewicz, który często odwiedzał rodzinne miasto i zapewne marzył o nowoczesnym, profesjonalnym porcie lotniczym, podobnym do tych, które widywał na świecie. Ostatni rejsowy samolot z Krakowa poszybował w kierunku Warszawy 14 października 1963 roku, a plan definitywnej likwidacji lotniska dojrzał już w czerwcu tego samego roku podczas specjalnej konferencji w gabinecie premiera. Jako alternatywę wskazano Balice, co stało się możliwe dzięki przeniesieniu stamtąd na lotnisko w Łasku 2 Pułku Myśliwskiego.
Mimo to zawieszenie lotów bez uprzedzenia i niemal z dnia na dzień wywołało niemały skandal. Jak oficjalnie oznajmiono, decyzję przyspieszyła konieczność instalacji wysokich dźwigów na sąsiednich blokowiskach. Tak oto Kraków pozbawiony został połączenia z Warszawą realizującego 40 proc. planu krajowych lotów przy pełnej frekwencji.
Choć wykracza to poza ramy tej opowieści, warto dodać, że już kilka miesięcy później przejęte przez gminę obiekty byłego portu lotniczego przeznaczono na potrzeby MPK, które gospodarowało tam do 1998 roku. Od tamtej pory hangar i płyta postojowa stały niewykorzystane, bez perspektyw na rewitalizację. Więcej szczęścia miała starsza, zachodnia część lotniska z podobnym hangarem, gdzie od 1964 roku działa z powodzeniem Muzeum Lotnictwa. Teren lotniska wraz z pasem startowym (2000 x 53 m) rozdzielono wielopasmową ulicą Stella-Sawickiego, budowaną etapami w latach 1980 i 2001. Dopiero w 2022 roku, po trwającej kilka lat rewitalizacji, oddano do użytku główny hangar dawnego lotniska Czyżyny, którego gospodarzem jest dziś Muzeum Inżynierii Miejskiej.
Przenosiny do Balic
Lotnisko w Balicach miało długo charakter polowy. Urządzono je jesienią 1938 roku na gruntach udostępnionych przez właściciela wsi i sąsiedniego pałacu, księcia Hieronima Radziwiłła. Wiadomo, że podczas okupacji działała tam szkółka szybowcowa Hitlerjugend, a po agresji na ZSRR w 1941 roku wykorzystywano Balice do przegrupowania sprzętu.
Po wojnie ciągle prowizorycznym lotniskiem zarządzał Aeroklub przeniesiony w 1949 roku na Pasternik. W Balicach pozostała jednak Liga Lotnicza powołana po wojnie w celu popularyzacji lotnictwa pod hasłem: „Lotnictwo polskie służy sprawie pokoju – interesem miast i wsi”.
Decyzja o przyszłości Balic zapadła ostatecznie w Ministerstwie Komunikacji 15 kwietnia 1950 roku, kiedy postanowiono, że będą lotniskiem docelowym dla komunikacji powietrznej Krakowa. Kontrkandydatura Słomnik – głównie ze względu na odległość – odpadła. Odtąd trwały sukcesywne inwestycje, z których najistotniejsze było zbudowanie wieży kontroli lotów i betonowego pasa startowego (2400 x 60 m).
Kiedy po trwającej 138 dni przerwie – 29 lutego 1964 roku – szczęśliwie wylądował w Balicach pierwszy rejsowy samolot z Warszawy, dopełniono formalności. Protokołem zdawczo-odbiorczym z 11 marca 1964 roku z łącznej powierzchni 200 ha wojsko przekazało Ministerstwu Komunikacji część liczącą 7,5 ha. Pozostałe tereny zajmowała baza 55 Pułku Lotnictwa Transportowego oraz Stacja Lotnictwa Sanitarnego przeniesiona z dawnego lotniska w Czyżynach (…)
CAŁY TEKST PRZECZYTASZ W NOWYM NUMERZE: